Pytania, których nie można omijać - 365 artykułów o wierze, która spotyka się z prawdziwym życiem

Seria pogłębionych tekstów o sprawach, które naprawdę dotykają chrześcijan, Kościoła i współczesnego człowieka.

Nie są to artykuły pisane po to, żeby szybko skomentować kolejny głośny temat. Nie tworzą prostych odpowiedzi na skomplikowane pytania.

Chcę mierzyć się z tematami, których czasem w Kościele unikamy, które bywają spłycane albo zamykane w kilku religijnych hasłach.

Będziemy rozmawiać o autorytecie pastora, duchowej kontroli, rozwodzie, seksualności, roli kobiet, legalizmie, hiperłasce, psychologii, lekach, pieniądzach, polityce, cierpieniu, wychowaniu dzieci, małżeństwie, kryzysach wiary, darach Ducha Świętego, doktrynie i wielu innych sprawach.

Czasem punktem wyjścia będzie tekst biblijny. Innym razem konkretny problem współczesnego człowieka. Będę sięgał do teologii, historii Kościoła, filozofii, psychologii i badań naukowych tam, gdzie rzeczywiście pomagają lepiej zrozumieć temat.

Najważniejsze pytanie pozostanie jednak zawsze to samo:

Co jest prawdą i jak ta prawda powinna wpływać na nasze życie?

Zapraszam do trzeciego artykułu.

Wiara bez uczynków jest martwa - czy Jakub przeczy Pawłowi?

Gdyby wyjąć z Nowego Testamentu dwa wersety i położyć je obok siebie, można odnieść wrażenie, że apostoł Paweł i Jakub głoszą dwie różne ewangelie.

Paweł pisze:

„Uważamy bowiem, że człowiek bywa usprawiedliwiony przez wiarę, niezależnie od uczynków zakonu” (Rz 3,28).

Jakub natomiast stwierdza:

„Widzicie, że człowiek bywa usprawiedliwiony z uczynków, a nie jedynie z wiary” (Jk 2,24).

Trudno wyobrazić sobie dwa zdania, które na pierwszy rzut oka brzmiałyby bardziej przeciwstawnie.

Paweł: usprawiedliwienie przez wiarę niezależnie od uczynków.

Jakub: usprawiedliwienie z uczynków, a nie jedynie z wiary.

Czy wobec tego Biblia przeczy sama sobie? Czy Jakub koryguje Pawła? Czy Paweł głosi zbawienie wyłącznie przez wiarę, podczas gdy Jakub dodaje do niej konieczność dobrych uczynków?

Nie.

Ale żeby zobaczyć dlaczego, nie wystarczy powtórzyć popularnego hasła, że „Paweł mówi o uczynkach Prawa, a Jakub o dobrych uczynkach”. Problem jest bardziej interesujący. Trzeba zapytać, co obaj autorzy rozumieją przez wiarę, jaką funkcję przypisują uczynkom i przede wszystkim - na jakie pytanie każdy z nich odpowiada.

Różne pytania Pawła i Jakuba

Paweł pyta: jak grzesznik może zostać uznany przez Boga za sprawiedliwego?

Argument Pawła jest bezkompromisowy.

Problemem człowieka nie jest niewystarczająca liczba dobrych uczynków. Problemem jest grzech.

„Wszyscy zgrzeszyli i brak im chwały Bożej” (Rz 3,23).

Dlatego człowiek nie może stanąć przed Bogiem z bilansem moralnych osiągnięć i na jego podstawie domagać się usprawiedliwienia.

Paweł pisze do Galacjan:

„Człowiek zostaje usprawiedliwiony nie z uczynków zakonu, a tylko przez wiarę w Chrystusa Jezusa” (Ga 2,16).

Jeszcze mocniej mówi o Abrahamie:

„Gdy zaś ktoś nie spełnia uczynków, ale wierzy w tego, który usprawiedliwia bezbożnego, wiarę jego poczytuje mu się za sprawiedliwość” (Rz 4,5).

To niezwykle ważne. Bóg usprawiedliwia bezbożnego, a nie człowieka, który najpierw dzięki swoim uczynkom stał się wystarczająco sprawiedliwy.

Uczynki nie są więc ceną zbawienia, podstawą Bożego przyjęcia ani dodatkiem uzupełniającym niewystarczające dzieło Chrystusa.

Grzesznik zostaje przyjęty przez Boga wyłącznie ze względu na Chrystusa, przez wiarę.

To jest centrum Pawłowej nauki o usprawiedliwieniu.

Jakub zadaje inne pytanie

Pierwsze zdanie fragmentu Jk 2,14-26 jest kluczowe:

„Cóż to pomoże, bracia moi, jeśli ktoś mówi, że ma wiarę, a nie ma uczynków? Czy wiara może go zbawić?”

Zauważmy, od czego zaczyna Jakub.

Nie mówi: „Jeżeli ktoś ma prawdziwą wiarę”.

Mówi o człowieku, który twierdzi, że ją posiada.

To zasadnicza różnica.

Jakub nie zastanawia się przede wszystkim nad tym, w jaki sposób bezbożny człowiek może uzyskać przed Bogiem status sprawiedliwego. Pyta, po czym można rozpoznać wiarę, która rzeczywiście zbawia.

Jego przeciwnikiem nie jest człowiek próbujący zasłużyć na zbawienie przez przestrzeganie Prawa.

Jego przeciwnikiem jest człowiek mówiący:

„Wierzę”.

Tylko że jego życie pozostaje niezmienione.

Istnieje coś takiego jak martwa wiara

Jakub podaje niezwykle konkretny przykład.

Chrześcijanin spotyka brata albo siostrę, którzy nie mają ubrania ani jedzenia. Odpowiada:

„Idźcie w pokoju, ogrzejcie się i nasyćcie”.

Brzmi pobożnie.

Problem polega na tym, że niczego im nie daje.

Jakub pyta: jaki jest pożytek z takich słów?

Żaden.

I właśnie wtedy formułuje jedną z najbardziej znanych zasad swojego listu:

„Tak i wiara, jeżeli nie ma uczynków, martwa jest sama w sobie” (Jk 2,17).

Nie mówi, że wiara jest trochę słabsza.

Nie mówi, że jest niedojrzała.

Mówi, że jest martwa.

Można więc posiadać poprawne przekonania religijne, używać właściwego języka, znać podstawowe prawdy doktrynalne i mimo tego nie posiadać zbawczej wiary.

Jakub idzie nawet dalej:

„Ty wierzysz, że Bóg jest jeden? Dobrze czynisz; demony również wierzą i drżą” (Jk 2,19).

Samo intelektualne uznanie prawdy o Bogu nie jest jeszcze zbawczą wiarą.

Demony nie są ateistami.

Doskonale wiedzą, że Bóg istnieje.

Problem polega na tym, że ich „wiara” nie oznacza zaufania, miłości i poddania się Bogu.

Jakub rozbija w ten sposób jedno z najbardziej niebezpiecznych złudzeń religijnych: przekonanie, że wystarczy zgadzać się z chrześcijańską doktryną.

Abraham rozstrzyga spór

Najbardziej fascynujące jest to, że zarówno Paweł, jak i Jakub powołują się na tego samego człowieka.

Abrahama.

I obaj odwołują się do słów z 1 Mojżeszowej 15,6:

„Uwierzył Abraham Bogu i poczytane mu to zostało ku usprawiedliwieniu”.

Paweł wykorzystuje ten tekst w Rz 4, aby pokazać, że Abraham został usprawiedliwiony przez wiarę, a nie na podstawie uczynków.

Jakub cytuje dokładnie ten sam tekst.

A następnie mówi, że Abraham został „usprawiedliwiony z uczynków”, kiedy ofiarował Izaaka.

Czy można znaleźć bardziej oczywistą sprzeczność?

Problem zaczyna się rozwiązywać, kiedy zwrócimy uwagę na chronologię.

1 Mojżeszowa 15 mówi o wierze Abrahama.

Ofiarowanie Izaaka wydarza się dopiero w 1 Mojżeszowej 22.

Jakub sam łączy te wydarzenia:

„Widzisz, że wiara współdziałała z uczynkami jego i że przez uczynki stała się doskonała. I wypełniło się Pismo, które mówi: I uwierzył Abraham Bogu i poczytane mu to zostało ku usprawiedliwieniu” (Jk 2,22-23).

To niezwykle ważne.

Abraham nie zaczął wierzyć dopiero wtedy, kiedy podniósł nóż nad Izaakiem.

Jego posłuszeństwo ujawniło naturę wiary, którą już posiadał.

Wiara wydała owoc.

To, co w 1 Mojżeszowej 15 istniało jako ufność w Bożą obietnicę, w 1 Mojżeszowej 22 objawiło się w radykalnym posłuszeństwie.

Dlatego Jakub może powiedzieć, że przez uczynki wiara Abrahama została doprowadzona do swojej pełni.

Nie należy jednak redukować słów Jakuba do banalnego stwierdzenia: „uczynki pokazują innym ludziom, że jesteśmy wierzący”. Kontekst Listu Jakuba obejmuje również Boży sąd. Uczynki mają znaczenie dlatego, że są owocem rzeczywistej wiary i ujawniają jej naturę przed Bogiem i w życiu człowieka. Wśród egzegetów istnieje dyskusja dotycząca dokładnego odcienia czasownika „usprawiedliwić” w Jk 2, jednak tekst nie daje podstaw do traktowania uczynków Abrahama jako zasługi, dzięki której nabył on Bożą przychylność.

Paweł również nie zna wiary, która niczego nie zmienia

Największym błędem byłoby przeciwstawienie sobie Pawła i Jakuba w następujący sposób:

Paweł naucza wiary.

Jakub naucza uczynków.

Sam Paweł temu przeczy.

W jednym z najbardziej znanych fragmentów dotyczących zbawienia pisze:

„Albowiem łaską zbawieni jesteście przez wiarę [...] Nie z uczynków, aby się kto nie chlubił”.

Gdyby zdanie skończyło się w tym miejscu, łatwo byłoby stworzyć chrześcijaństwo pozbawione jakichkolwiek wymagań dotyczących życia.

Ale następny werset mówi:

„Jego bowiem dziełem jesteśmy, stworzeni w Chrystusie Jezusie do dobrych uczynków, do których przeznaczył nas Bóg, abyśmy w nich chodzili” (Ef 2,8-10 BW1975).

Nie jesteśmy zbawieni przez dobre uczynki.

Jesteśmy zbawieni do dobrych uczynków.

Kolejność wszystko zmienia.

Uczynki nie są korzeniem zbawienia.

Są jego owocem.

Nie są ceną, którą płacimy Bogu za łaskę.

Są skutkiem łaski działającej w człowieku.

Dlatego Paweł może także napisać:

„liczy się [...] wiara, która jest czynna w miłości” (por. Ga 5,6 BW1975).

To brzmi niezwykle podobnie do Jakuba.

Paweł i Jakub walczą z dwoma przeciwstawnymi błędami

Paweł walczy z człowiekiem, który mówi:

„Bóg powinien mnie przyjąć ze względu na to, co robię”.

Odpowiedź Pawła brzmi:

Nie.

Twoje uczynki nie mogą cię usprawiedliwić. Jesteś grzesznikiem. Potrzebujesz cudzej sprawiedliwości. Potrzebujesz Chrystusa. Możesz jedynie przyjąć Go przez wiarę.

Jakub natomiast konfrontuje człowieka mówiącego:

„Wierzę w Boga, więc sposób, w jaki żyję, właściwie nie ma większego znaczenia”.

Odpowiedź Jakuba brzmi:

Nie.

Jeżeli twoja wiara nigdy nie prowadzi do posłuszeństwa, miłości, miłosierdzia i przemiany życia, powinieneś zapytać, czy to, co nazywasz wiarą, w ogóle jest wiarą zbawczą.

Jeden odcina drogę legalizmowi.

Drugi odcina drogę pustemu wyznaniu wiary.

Obaj chronią Ewangelię.

„Tylko wiara” nie oznacza „wiara, która pozostaje sama”

W tradycji reformowanej tę zależność ujmowano bardzo precyzyjnie.

Wiara jest jedynym instrumentem usprawiedliwienia, ale prawdziwa wiara nigdy nie pozostaje sama. Towarzyszą jej inne owoce Bożej łaski i działa ona przez miłość. Tak właśnie formułuje tę zasadę między innymi Westminsterskie Wyznanie Wiary.

Można powiedzieć to jeszcze prościej:

Uczynki nie są przyczyną zbawienia, ale zbawienie nie pozostaje bez uczynków.

Albo:

Nie jesteśmy zbawieni dzięki owocom, ale drzewo, które żyje, zaczyna wydawać owoce.

Dlatego sola fide nigdy nie miało oznaczać, że wystarczy wypowiedzieć właściwe zdanie, podnieść rękę podczas nabożeństwa, odmówić modlitwę, podpisać deklarację wiary albo posiadać ortodoksyjne poglądy.

Wiara zbawcza jest zwróceniem się całego człowieka ku Chrystusowi.

A co z Lutrem i „listem ze słomy”?

W dyskusji o Jakubie często pojawia się Marcin Luter.

W przedmowie z 1522 roku rzeczywiście określił List Jakuba, porównując go z księgami, które jego zdaniem szczególnie wyraźnie zwiastują Chrystusa, mianem „listu ze słomy”. Miał wobec niego realne zastrzeżenia, dlatego nie należy udawać, że słynne zdanie nigdy nie padło. Jednocześnie upraszczające jest twierdzenie, że reformacyjna nauka o usprawiedliwieniu wymagała odrzucenia Listu Jakuba. Sam Luter w przedmowie do Rzymian opisywał prawdziwą wiarę jako żywą i aktywną rzeczywistość, która nie może pozostawać bez dobrych uczynków.

Paradoksalnie właśnie w tym punkcie jego język brzmi niemal jak komentarz do Jakuba.

Dwa błędy, które nadal niszczą Kościół

Pierwszy błąd mówi:

„Muszę zrobić wystarczająco dużo dobra, żeby Bóg mnie zaakceptował”.

To legalizm.

Ewangelia odpowiada: nigdy nie zrobisz wystarczająco dużo. Chrystus zrobił to, czego ty zrobić nie mogłeś. Sprawiedliwość otrzymujesz z łaski.

Drugi błąd mówi:

„Skoro jestem zbawiony przez wiarę, moje życie właściwie nie ma znaczenia”.

To również zaprzeczenie Ewangelii.

Chrystus nie tylko przebacza człowiekowi. Chrystus go odnawia.

Łaska, która usprawiedliwia, nigdy nie staje się pozwoleniem na życie w obojętności wobec Boga.

Oczywiście chrześcijanin nie osiąga bezgrzesznej doskonałości. Nadal walczy z grzechem, upada, potrzebuje pokuty, przebaczenia i ciągłej przemiany.

Jakub nie mówi: „Jeżeli jesteś prawdziwym chrześcijaninem, twoje życie będzie doskonałe”.

Mówi coś innego:

Jeżeli wiara żyje, zacznie działać.

Więc czy Jakub przeczy Pawłowi?

Nie.

Paweł odpowiada na pytanie:

Na jakiej podstawie grzesznik zostaje usprawiedliwiony przed Bogiem?

Odpowiedź brzmi:

Wyłącznie dzięki Chrystusowi, przez wiarę, bez zasługi uczynków.

Jakub odpowiada na pytanie:

Jak wygląda wiara, która rzeczywiście zbawia?

Odpowiedź brzmi:

Nie pozostaje martwą deklaracją. Rodzi posłuszeństwo.

Paweł mówi, że uczynki nie mogą być podstawą naszego usprawiedliwienia.

Jakub mówi, że brak uczynków może ujawnić martwotę tego, co nazywamy wiarą.

Paweł niszczy pychę człowieka, który chce zasłużyć na zbawienie.

Jakub niszczy samozadowolenie człowieka, który chce mieć zbawienie bez przemiany.

Obaj prowadzą nas do tego samego Chrystusa.

Dlatego pytanie, jakie pozostawia nam List Jakuba, nie brzmi jedynie:

„Czy wierzysz w Boga?”.

Demony również wierzą, że Bóg istnieje.

Pytanie brzmi:

Czy twoja wiara żyje?

Nie: czy jesteś wystarczająco dobry, żeby zasłużyć na zbawienie.

Nie jesteś.

Ja również nie jestem.

Dlatego potrzebujemy Chrystusa.

Rozpaczliwie go potrzebujemy każdego dnia.

Ale jeżeli naprawdę uchwyciliśmy się Chrystusa przez wiarę, ta wiara nie pozostawi nas dokładnie takimi, jakimi byliśmy.

Bo ciało bez ducha jest martwe.

I tak samo, mówi Jakub, martwa jest wiara bez uczynków.