Demon czy choroba? Niebezpieczeństwo pochopnych diagnoz

Ktoś zaczyna słyszeć głosy. Twierdzi, że ktoś do niego mówi, choć nikogo nie ma w pokoju. Podczas modlitwy wpada w panikę, krzyczy, trzęsie się albo zachowuje zupełnie inaczej niż zwykle. Inna osoba ma napady drgawek, traci kontakt z otoczeniem, mówi o obecności jakiejś istoty albo twierdzi, że ktoś przejął kontrolę nad jej ciałem.

W środowisku chrześcijańskim pytanie może pojawić się bardzo szybko: czy to demon?

Problem polega na tym, że czasami odpowiedź pojawia się jeszcze szybciej niż pytanie.

Jedni natychmiast widzą opętanie. Inni natychmiast widzą zaburzenie psychiczne. Jedni chcą modlić się o uwolnienie, drudzy wysłać człowieka do psychiatry. Tymczasem zarówno Biblia, jak i współczesna wiedza kliniczna każą być znacznie ostrożniejszym.

Chrześcijanin nie ma powodu zaprzeczać istnieniu demonów. Nowy Testament mówi o nich zbyt jasno, aby sprowadzić wszystkie takie teksty do metafory niewiedzy starożytnych ludzi. Jednocześnie Biblia nigdzie nie daje nam prawa, aby każdą chorobę psychiczną, neurologiczną czy somatyczną interpretować jako skutek bezpośredniego działania demonicznego.

Niebezpieczna jest więc nie wiara w rzeczywistość duchową. Niebezpieczna jest pewność bez wystarczających podstaw.

Biblia nie utożsamia choroby z działaniem demonów

Jednym z najważniejszych tekstów dla tej dyskusji jest Mt 4,24. Mateusz wymienia ludzi cierpiących na różne choroby i dolegliwości, a następnie osobno opętanych, epileptyków i sparaliżowanych. Kategorie te występują obok siebie, a nie jako synonimy.

To szczegół o ogromnym znaczeniu.

Ewangeliści żyli w świecie, w którym wierzono w rzeczywistość duchową, a mimo tego nie przypisywali każdej choroby demonom. Nowy Testament zna zarówno zwykłą chorobę, jak i bezpośrednie działanie złych duchów.

Jednocześnie Mk 9,14-29 pokazuje sytuację odwrotną. Chłopiec upada na ziemię, pieni się, zgrzyta zębami, sztywnieje i doświadcza gwałtownych napadów. Dla współczesnego obserwatora część tych objawów mogłaby przypominać napad padaczkowy. Narrator jednak jednoznacznie wiąże ten konkretny przypadek z działaniem ducha nieczystego.

I właśnie zestawienie tych dwóch fragmentów powinno nauczyć Kościół pokory.

Podobny objaw zewnętrzny nie musi mieć tej samej przyczyny.

Drgawki mogą występować w padaczce. Mogą pojawiać się także w napadach psychogennych niepadaczkowych. Utrata kontaktu z rzeczywistością może występować podczas psychozy. Głosy mogą towarzyszyć różnym zaburzeniom psychicznym, neurologicznym, używaniu substancji, brakowi snu czy stanom majaczeniowym. A Biblia jednocześnie pozostawia kategorię rzeczywistego działania demonicznego.

Łk 13 opisuje jeszcze inny przypadek. Kobieta od osiemnastu lat nie mogła się wyprostować. Tekst mówi o jej chorobie, a później Jezus stwierdza, że szatan trzymał ją związaną. Nie oznacza to, że każda choroba kręgosłupa pochodzi od szatana. Oznacza natomiast, że biblijna antropologia nie pozwala redukować całej rzeczywistości wyłącznie do procesów biologicznych.

Biblia zna chorobę. Biblia zna działanie demonów. Biblia zna również sytuacje, w których cierpienie fizyczne ma wymiar duchowy.

Nie daje jednak pastorowi prostego podręcznika diagnostycznego pod tytułem: „Pięć objawów opętania”.

Objaw nie jest diagnozą

W praktyce duszpasterskiej jednym z najbardziej niebezpiecznych błędów jest rozumowanie:

„Słyszy głosy, więc jest opętany”.

Albo:

„Podczas modlitwy dostała drgawek, więc wyszedł demon”.

Albo:

„Nie mogła wypowiedzieć imienia Jezus, więc wiadomo, co to jest”.

Takie wnioski mogą brzmieć duchowo, ale metodologicznie są bardzo słabe.

W psychologii i psychiatrii pojedynczy objaw niemal nigdy nie wystarcza do ustalenia rozpoznania. Omamy, urojenia, zaburzenia myślenia i dezorganizacja zachowania mogą występować między innymi w psychozach. Same halucynacje nie są jednak specyficzne wyłącznie dla schizofrenii. Mogą pojawić się przy chorobie afektywnej dwubiegunowej, ciężkiej depresji, PTSD, chorobach neurologicznych, otępieniu, po niektórych lekach, przy używaniu substancji psychoaktywnych, podczas wysokiej gorączki, niedoboru snu, delirium oraz w stanach przejściowych związanych z zasypianiem i budzeniem się.

Dlatego profesjonalna diagnostyka nie zaczyna się od jednego spektakularnego objawu, lecz od zebrania historii pacjenta, czasu trwania objawów, ich przebiegu, funkcjonowania człowieka, używanych substancji, leków, chorób somatycznych i neurologicznych, wcześniejszych epizodów oraz ryzyka dla niego samego i innych.

Pastor, lider modlitwy czy członek rodziny nie staje się psychiatrą przez to, że widział kilka podobnych przypadków.

Ale działa to również w drugą stronę.

Psychiatra nie staje się teologiem przez to, że zna klasyfikację ICD.

Każda z tych dziedzin odpowiada na nieco inne pytania.

A co z „zaburzeniem transu opętania”?

Szczególnie interesujące jest to, że najnowsza klasyfikacja ICD-11 Światowej Organizacji Zdrowia rzeczywiście zawiera kategorię possession trance disorder - zaburzenia transu opętania - oznaczoną kodem 6B63 i umieszczoną w grupie zaburzeń dysocjacyjnych.

Nie oznacza to jednak, że WHO oficjalnie uznała istnienie demonów.

To bardzo ważne rozróżnienie.

Klasyfikacja opisuje doświadczenie człowieka, którego zwykłe poczucie własnej tożsamości zostaje zastąpione przez poczucie obecności zewnętrznej „tożsamości posiadającej”, a własne ruchy i zachowania są przeżywane jako kontrolowane przez zewnętrznego agenta. Aby mówić o zaburzeniu, stan nie może być jedynie elementem społecznie akceptowanego obrzędu religijnego i nie powinien być lepiej wyjaśniony innym zaburzeniem, substancją, chorobą neurologiczną czy zaburzeniem snu.

Psychiatria opisuje więc fenomenologię doświadczenia. Człowiek rzeczywiście przeżywa stan tak, jakby sterowała nim zewnętrzna istota.

Z tego opisu nie wynika jednak odpowiedź na metafizyczne pytanie, czy istnieje rzeczywisty byt duchowy.

Nauki empiryczne i ich ograniczenia

Nauki empiryczne mogą badać zachowanie, pracę mózgu, świadomość, pamięć, traumę, dysocjację i wpływ kultury. Nie posiadają metod, dzięki którym można laboratoryjnie potwierdzić albo wykluczyć istnienie demona.

Dlatego chrześcijanin nie musi wybierać między naiwnością a materializmem.

Kiedy kultura podpowiada diagnozę

Jest jeszcze jeden problem, o którym w Kościele mówi się zdecydowanie za mało.

Sposób, w jaki człowiek interpretuje swoje niezwykłe doświadczenia, zależy częściowo od środowiska, w którym żyje.

Jeżeli ktoś znajduje się we wspólnocie, w której niemal każde niepokojące doświadczenie interpretuje się jako obecność demona, taka osoba może zacząć właśnie w tych kategoriach rozumieć swoje objawy. Badania nad stanami dysocjacyjnymi pokazują, że kultura i religijne modele interpretacyjne mogą wpływać na sposób, w jaki doświadczenie zostaje nazwane, przeżyte i wyrażone.

To nie znaczy, że kultura „wymyśla wszystko”.

Znaczy jedynie, że człowiek nie przeżywa własnych objawów w próżni.

Jeżeli ktoś cierpiący na psychozę słyszy w swoim otoczeniu bez przerwy o demonach, może nadać swoim przeżyciom demoniczną interpretację. Osoba cierpiąca na zaburzenia dysocjacyjne może w określonym środowisku opisywać swoje doświadczenia językiem „obcej osobowości”, „ducha” albo „przejęcia kontroli”.

Dlatego reakcja pojawiająca się podczas modlitwy o uwolnienie również nie jest automatycznie dowodem działania demona.

Silne emocje, lęk, oczekiwania otoczenia, wcześniejsza trauma, podatność na sugestię, dysocjacja i atmosfera spotkania mogą wpływać na zachowanie człowieka.

To jeden z powodów, dla których wszelkie posługiwanie osobom znajdującym się w takich stanach powinno być wolne od widowiskowości.

Pochopna diagnoza duchowa może wyrządzić prawdziwą krzywdę

Wyobraźmy sobie młodego człowieka znajdującego się w pierwszym epizodzie psychotycznym. Słyszy głosy i zaczyna wierzyć, że ktoś kontroluje jego myśli.

Przychodzi do kościoła.

Jeżeli usłyszy od lidera: „Tak, to rzeczywiście demon, on do ciebie mówi”, człowiek odpowiedzialny za pomoc może nieświadomie potwierdzić interpretację będącą częścią jego zaburzenia.

Zamiast zwiększyć kontakt z rzeczywistością, jeszcze bardziej wzmacnia system przekonań chorego.

Jeszcze gorzej, jeśli następnie pojawia się sugestia: „Nie potrzebujesz psychiatry. To nie choroba, tylko duch”.

W takich sytuacjach stawką nie jest spór między charyzmatykami i sceptykami. Stawką może być zdrowie, a czasem życie człowieka.

W literaturze klinicznej opisano przypadki osób poddawanych przez długi czas praktykom egzorcyzmowania, u których późniejsza ocena psychiatryczna wykazała zaburzenia dysocjacyjne, somatyzacyjne albo psychotyczne. Są to badania i opisy przypadków, dlatego nie wolno na ich podstawie generalizować na wszystkie praktyki modlitwy o uwolnienie. Pokazują jednak realne ryzyko sytuacji, w której duchowa interpretacja zastępuje diagnostykę.

W badaniu polskich autorów dotyczącym pacjentki wcześniej poddawanej egzorcyzmom zwrócono uwagę, że przyjęcie wyłącznie nadprzyrodzonego modelu wyjaśnienia objawów może utrudniać poszukiwanie profesjonalnego leczenia.

To powinna być ważna przestroga dla każdego pastora.

Ale redukcjonizm działa również w drugą stronę.

Można jednak popełnić dokładnie przeciwny błąd.

Skoro istnieją psychozy, zaburzenia dysocjacyjne, padaczka i inne stany mogące przypominać niektóre biblijne opisy, ktoś może dojść do wniosku, że wszystkie historie o demonach w Nowym Testamencie są jedynie starożytnym sposobem opisywania chorób psychicznych.

Tekst biblijny nie pozwala jednak na takie uproszczenie.

Jezus nie traktuje demonów jak metafor. Rozmawia z nimi, nakazuje im odejść i odróżnia ich działanie od choroby. Apostołowie robią podobnie.

Chrześcijańskie podejście nie może więc polegać na tym, że współczesną psychiatrią „poprawiamy” Ewangelię.

Jeżeli przyjmujemy światopogląd biblijny, przyjmujemy również istnienie osobowego zła duchowego.

Ale właśnie dlatego powinniśmy mówić o nim dokładnie tak ostrożnie, jak czyni to Biblia.

Nie więcej.

Co powinien zrobić odpowiedzialny pastor?

Najpierw zadbać o człowieka, a dopiero później o własną teorię na temat tego, co się z nim dzieje.

Jeżeli ktoś doświadcza pierwszego epizodu psychotycznego, gwałtownej zmiany zachowania, utraty kontaktu z rzeczywistością, poważnych zaburzeń świadomości, napadu drgawek, dezorientacji albo stanowi zagrożenie dla siebie czy innych, powinien otrzymać profesjonalną ocenę medyczną lub psychiatryczną. W przypadku psychozy szybkie rozpoczęcie odpowiedniego leczenia ma znaczenie kliniczne.

Modlitwa nie jest konkurencją dla lekarza.

A lekarz nie jest konkurencją dla modlitwy.

Jeżeli ktoś ma padaczkę, można się o niego modlić i jednocześnie leczyć jego padaczkę. Jeżeli cierpi na schizofrenię, można prosić Boga o uzdrowienie i jednocześnie korzystać z psychiatrii. Przyjmowanie leków przeciwpsychotycznych nie jest dowodem braku wiary, podobnie jak insulina nie jest dowodem braku wiary człowieka chorego na cukrzycę.

Równolegle pastor może prowadzić rozmowę duchową. Może pytać o wiarę, praktyki okultystyczne, życie moralne, historię człowieka, jego relację z Chrystusem i sposób przeżywania doświadczeń duchowych.

Powinien jednak pamiętać o jednej zasadzie:

pytanie nie jest jeszcze diagnozą.

Jeżeli istnieją poważne podstawy, aby podejrzewać bezpośrednie działanie demoniczne, Kościół może się modlić. Nowy Testament daje do tego podstawy. Taka posługa powinna jednak być trzeźwa, spokojna, podporządkowana autorytetowi Chrystusa i prowadzona przez dojrzałych wierzących.

Nie potrzebuje krzyku.

Nie potrzebuje widowiska.

Nie potrzebuje kamer.

Nie potrzebuje wielogodzinnego przesłuchiwania rzekomego demona.

I z pewnością nie wymaga przerwania koniecznego leczenia medycznego.

Centrum chrześcijańskiej posługi uwolnienia nie jest fascynacja demonami.

Centrum jest Chrystus.

Chrystus nie potrzebuje naszej sensacji.

W niektórych środowiskach demony otrzymują zadziwiająco dużo uwagi. Analizuje się ich imiona, hierarchie, specjalizacje, sposoby wejścia i dokładne objawy ich obecności. Z czasem powstaje skomplikowany system wiedzy, którego trudno odnaleźć w samym Nowym Testamencie.

Tymczasem akcent Ewangelii znajduje się gdzie indziej.

Demony drżą przed Chrystusem.

Jezus nie prowadzi wielogodzinnych seminariów na temat ich struktury organizacyjnej. Objawia swoją władzę nad nimi.

Kościół nie potrzebuje więc większego zainteresowania demonami. Potrzebuje większej pewności co do autorytetu Chrystusa i większej pokory w ocenianiu ludzkiego cierpienia.

Bo pochopna diagnoza duchowa może być równie nieodpowiedzialna jak pochopna diagnoza psychiatryczna.

Człowiek stojący przed nami nie jest przypadkiem do rozwiązania.

Jest człowiekiem, którego trzeba kochać.

Czasami będzie potrzebował psychiatry.

Czasami neurologa.

Czasami psychoterapii.

Zawsze może potrzebować modlitwy, Ewangelii, wspólnoty i duszpasterstwa.

A jeżeli rzeczywiście mamy do czynienia z działaniem demonicznym, Jezus Chrystus nadal ma nad nim pełną władzę.

Dojrzałość polega na tym, aby nie zaprzeczać żadnej części rzeczywistości tylko dlatego, że łatwiej byłoby nam funkcjonować w prostym świecie.

Nie wszystko jest demonem.

Nie wszystko da się również sprowadzić do chemii mózgu.

Dlatego zanim powiemy cierpiącemu człowiekowi: „Wiem, co się z tobą dzieje”, czasem najbardziej odpowiedzialnym zdaniem będzie:

„Nie wiem jeszcze. Ale potraktujmy poważnie zarówno twoje cierpienie, jak i prawdę. Będziemy się modlić i poszukamy właściwej pomocy”.

Taka odpowiedź nie świadczy o braku wiary.

Świadczy o pokorze.