Pytania, których nie można omijać - 365 artykułów o wierze, która spotyka się z prawdziwym życiem

Seria pogłębionych tekstów o sprawach, które naprawdę dotykają chrześcijan, Kościoła i współczesnego człowieka.

Nie są to artykuły pisane po to, żeby szybko skomentować kolejny głośny temat. Nie tworzą prostych odpowiedzi na skomplikowane pytania.

Chcę mierzyć się z tematami, których czasem w Kościele unikamy, które bywają spłycane albo zamykane w kilku religijnych hasłach.

Będziemy rozmawiać o autorytecie pastora, duchowej kontroli, rozwodzie, seksualności, roli kobiet, legalizmie, hiperłasce, psychologii, lekach, pieniądzach, polityce, cierpieniu, wychowaniu dzieci, małżeństwie, kryzysach wiary, darach Ducha Świętego, doktrynie i wielu innych sprawach.

Czasem punktem wyjścia będzie tekst biblijny. Innym razem konkretny problem współczesnego człowieka. Będę sięgał do teologii, historii Kościoła, filozofii, psychologii i badań naukowych tam, gdzie rzeczywiście pomagają lepiej zrozumieć temat.

Najważniejsze pytanie pozostanie jednak zawsze to samo:

Co jest prawdą i jak ta prawda powinna wpływać na nasze życie?

Zapraszam do drugiego artykułu.

Czy chrześcijanin może mieć depresję?

Tak. Chrześcijanin może mieć depresję.

Może kochać Boga, wierzyć Ewangelii, być narodzony na nowo, modlić się, czytać Pismo Święte, należeć do dojrzałego zboru, służyć innym i jednocześnie zachorować na depresję.

To zdanie dla części chrześcijan brzmi oczywiście. Dla innych niemal podejrzanie. W niektórych środowiskach depresja nadal bywa interpretowana przede wszystkim jako skutek braku wiary, niewystarczającej modlitwy, niewyznanego grzechu, duchowego lenistwa albo działania demonicznego. Człowiek cierpiący słyszy wtedy: „Musisz bardziej zaufać Bogu”, „przestań skupiać się na sobie”, „oddaj to Jezusowi”, „chrześcijanin powinien mieć radość”.

Problem polega na tym, że takie zdania mogą zawierać fragment prawdy, a jednocześnie wyrządzać ogromną krzywdę.

Chrześcijanin rzeczywiście powinien ufać Bogu. Powinien się modlić. Powinien badać swoje serce, wyznawać grzech i uczyć się kierować myśli ku prawdzie. Powinien żyć we wspólnocie Kościoła. Jednak z żadnego z tych twierdzeń nie wynika, że prawdziwie wierzący człowiek nie może zachorować na depresję.

Aby odpowiedzieć na to pytanie uczciwie, trzeba najpierw zrozumieć, czym depresja jest, czym nie jest oraz co Pismo Święte rzeczywiście mówi o cierpieniu człowieka.

Depresja to nie po prostu smutek

W codziennym języku słowo „depresja” bywa używane bardzo szeroko. Ktoś miał zły dzień i mówi: „mam depresję”. Ktoś przeżył rozstanie, jest smutny przez kilka dni i mówi o depresji. Tymczasem smutek, żałoba, rozczarowanie, przemęczenie czy chwilowe zniechęcenie nie są tym samym co zaburzenie depresyjne.

Depresja to zaburzenie psychiczne różniące się od zwykłych zmian nastroju. Charakterystyczne są przede wszystkim utrzymujący się obniżony nastrój lub utrata zainteresowania i zdolności odczuwania przyjemności, występujące przez większość dnia, prawie codziennie, przez co najmniej dwa tygodnie. Mogą im towarzyszyć między innymi problemy ze snem, zaburzenia apetytu, spadek energii, trudności z koncentracją, poczucie bezwartościowości lub nadmiernej winy, beznadzieja oraz myśli o śmierci lub samobójstwie. Depresja może poważnie ograniczać funkcjonowanie rodzinne, zawodowe i społeczne.

Nie ma również jednej prostej przyczyny depresji. Współczesna wiedza wskazuje na złożoną interakcję czynników biologicznych, psychologicznych, środowiskowych i społecznych. Znaczenie mogą mieć predyspozycje genetyczne, przewlekły stres, trauma, utrata, choroby somatyczne, sposób funkcjonowania psychicznego, izolacja społeczna oraz wiele innych czynników. Niektóre choroby i leki mogą ponadto powodować objawy przypominające depresję, dlatego prawidłowa diagnoza powinna uwzględniać również stan fizyczny człowieka.

To pierwsza ważna korekta dla chrześcijańskiego myślenia: depresji nie można sprowadzić do jednego zdania: „masz problem duchowy”.

Człowiek jest istotą stworzoną przez Boga jako psychofizyczna całość. Nasze ciało wpływa na sposób, w jaki myślimy i czujemy. Nasze relacje wpływają na ciało. Przewlekły stres wpływa na sen. Sen wpływa na emocje i procesy poznawcze. Sposób myślenia wpływa na zachowanie, a zachowanie na nastrój. Życie duchowe również nie jest od tego wszystkiego oderwane.

Biblijna antropologia nie zmusza nas do wyboru pomiędzy „duchowym” a „psychologicznym” czy „biologicznym”. To są różne poziomy opisu jednego człowieka.

Biblia nie diagnozuje depresji klinicznej

W tym miejscu trzeba jednak uniknąć błędu z drugiej strony.

Czasami mówi się: „Eliasz miał depresję”, „Dawid miał depresję”, „Jeremiasz miał depresję”, „Job miał depresję”.

Tego również nie możemy stwierdzić.

Pismo Święte powstało wiele stuleci przed współczesną psychiatrią i psychologią kliniczną. Autorzy biblijni nie posługują się kategoriami diagnostycznymi DSM czy ICD. Na podstawie kilku zdań zapisanych w tekście nie możemy rozpoznawać konkretnego zaburzenia psychicznego.

Możemy natomiast powiedzieć coś innego i bardzo ważnego: Biblia pokazuje ludzi prawdziwie należących do Boga, którzy przechodzili przez niezwykle głębokie cierpienie emocjonalne.

Po wydarzeniach na Karmelu Eliasz ucieka przed Izebel. Jest wyczerpany, przestraszony i chce umrzeć. Czytamy, że „życzył sobie śmierci” i powiedział do Boga: „Dosyć już, Panie, weź życie moje” (1 Krl 19:4).

Nie mamy podstaw, aby postawić Eliaszowi diagnozę depresji. Mamy jednak wszelkie podstawy, aby zauważyć, że wielki prorok Boga może znaleźć się w stanie skrajnego psychicznego i fizycznego wyczerpania.

Co ciekawe, reakcja Boga jest niezwykle konkretna. Bóg nie rozpoczyna od oskarżenia Eliasza o brak wiary. Prorok śpi. Otrzymuje jedzenie. Pije wodę. Ponownie zasypia. Dopiero później rozpoczyna się dalsza część Bożej pracy z jego myśleniem, perspektywą i powołaniem.

Nie wolno przerabiać 1 Krl 19 na podręcznik leczenia depresji. Tekst nie został w tym celu napisany. Pokazuje jednak coś ważnego: Biblia nie traktuje człowieka tak, jakby jego cielesność była nieistotnym dodatkiem do „prawdziwego”, duchowego życia.

„Czemu rozpaczasz, duszo moja?”

Jeszcze mocniej widzimy to w Psalmach.

Autor Psalmu 42 mówi o łzach, smutku, poczuciu opuszczenia i wewnętrznym rozdarciu. Pyta sam siebie:

„Czemu rozpaczasz, duszo moja, I czemu drżysz we mnie?” (Ps 42:6).

A przecież ten sam człowiek zwraca się ku Bogu.

To niezwykle ważne.

Pismo nie mówi: skoro rozpaczasz, to znaczy, że nie masz wiary. Psalmista rozpacza i jednocześnie wierzy. Smuci się i jednocześnie modli. Czuje się opuszczony, a jednocześnie kieruje swoje słowa do Boga.

Wiara biblijna nie polega na tym, że człowiek nigdy nie doświadcza emocjonalnej ciemności. Polega między innymi na tym, że również ze swojej ciemności może wołać do Boga.

Biblia pozostawiła nam nie tylko hymny zwycięstwa, ale również lamentacje.

To powinno dać nam do myślenia.

Gdyby dojrzałość duchowa oznaczała stałe poczucie szczęścia, znaczna część Psalmów nie powinna znaleźć się w kanonie.

Nawet Paweł znalazł się na granicy wytrzymałości

Jeszcze mocniejsze słowa znajdujemy u apostoła Pawła.

Pisząc o doświadczeniach w Azji, mówi:

„ponad miarę i ponad siły nasze byliśmy obciążeni tak, że nieomal zwątpiliśmy o życiu naszym” (2 Kor 1:8).

To nie jest wypowiedź człowieka pozbawionego wiary.

To apostoł.

Człowiek, który widział zmartwychwstałego Chrystusa. Człowiek pełen Ducha Świętego. Człowiek, przez którego Bóg czynił niezwykłe rzeczy.

A jednak Paweł potrafi powiedzieć, że znalazł się pod takim ciężarem, iż niemal zwątpił o własnym życiu.

Chrześcijaństwo nie daje człowiekowi odporności na cierpienie psychiczne.

Daje mu natomiast Boga, który pozostaje Bogiem także wtedy, kiedy cierpienie przekracza jego aktualną zdolność radzenia sobie.

Nowe narodzenie nie oznacza jeszcze nowego ciała

Tutaj dochodzimy do sprawy fundamentalnej teologicznie.

Chrześcijanin został zbawiony, ale nie żyje jeszcze w rzeczywistości ostatecznego odkupienia.

Nowy Testament opisuje napięcie pomiędzy „już” a „jeszcze nie”. Jesteśmy usprawiedliwieni. Zostaliśmy pojednani z Bogiem. Mamy Ducha Świętego. Należymy do Chrystusa. Jednocześnie nadal żyjemy w świecie poddanym skutkom upadku.

W Rzymian 8 Paweł mówi nie tylko o wzdychającym stworzeniu, lecz również o wierzących, którzy sami „wzdychają w sobie”, oczekując odkupienia ciała.

Chrystus odkupił całego człowieka, lecz pełnia skutków tego odkupienia nie została jeszcze objawiona.

Dlatego chrześcijanin może zachorować na nowotwór.

Może mieć padaczkę.

Może cierpieć z powodu choroby tarczycy.

Może mieć migreny.

Może zachorować na chorobę Alzheimera.

I może cierpieć na zaburzenie depresyjne.

Nie wszystkie te choroby mają oczywiście identyczny charakter i mechanizm. Chodzi o zasadę: zbawienie nie oznacza, że przed zmartwychwstaniem nasze ciało i psychika stają się odporne na skutki życia w upadłym świecie.

Czy depresja jest grzechem?

Nie.

Depresja rozumiana jako zaburzenie psychiczne nie jest sama w sobie grzechem.

Trzeba jednak powiedzieć to precyzyjnie.

Człowiek cierpiący na depresję pozostaje moralnym podmiotem. Podobnie jak każdy z nas może w swoim cierpieniu reagować zarówno w sposób właściwy, jak i niewłaściwy. Może grzeszyć. Może pielęgnować nieprzebaczenie. Może kłamać. Może krzywdzić innych. Może też doświadczać rzeczywistego poczucia winy wynikającego z rzeczywistego grzechu.

Ale z tego nie wynika, że depresja jest karą za konkretny grzech ani że jej wystąpienie dowodzi duchowego zaniedbania.

Co więcej, jednym z objawów depresji może być nadmierne lub nieadekwatne poczucie winy i bezwartościowości.

To bardzo ważne w duszpasterstwie.

Człowiek w depresji może mówić:

„Jestem beznadziejnym mężem”.„Jestem fatalną matką”.„Bóg ma mnie dość”.„Wszystko psuję”.„Jestem ciężarem dla wszystkich”.

Nie wolno automatycznie traktować takich zdań jak trafnego duchowego rozeznania. Mogą być one elementem depresyjnego sposobu postrzegania siebie i rzeczywistości.

Duszpasterz powinien pomagać człowiekowi odróżnić rzeczywistą winę, która wymaga upamiętania i przyjęcia przebaczenia w Chrystusie, od patologicznego poczucia winy, które oskarża nawet wtedy, kiedy nie istnieje ku temu rzeczywista podstawa.

„Ale przecież owocem Ducha jest radość”

To jeden z częstszych argumentów.

Skoro owocem Ducha jest radość, jak chrześcijanin może być pogrążony w depresji?

Problem pojawia się wtedy, kiedy biblijną radość utożsamimy z nieustannie pozytywnym stanem emocjonalnym.

Paweł potrafi mówić jednocześnie o smutku i radości (2 Kor 6:10). Biblia nie wymaga od wierzącego, aby w każdej chwili czuł psychologiczne uniesienie.

Radość chrześcijańska jest zakorzeniona głębiej niż chwilowy nastrój. Jej fundamentem jest Chrystus, pojednanie z Bogiem i nadzieja zmartwychwstania. Człowiek może chwilowo nie być zdolny doświadczać tej rzeczywistości emocjonalnie w pełny sposób, a jednak ona nie przestaje być prawdziwa.

To podobne do sytuacji człowieka cierpiącego na ciężką bezsenność. Fakt, że jego układ nerwowy nie pozwala mu zasnąć, nie dowodzi, że odrzucił biblijne wezwanie do odpoczynku w Bogu.

Objaw choroby nie może być automatycznie utożsamiany z moralnym buntem.

Czy depresja może mieć również wymiar duchowy?

Oczywiście.

Błędem byłoby nie tylko sprowadzenie całej depresji do problemu duchowego. Równie błędne byłoby uznanie, że duchowość nie ma żadnego znaczenia.

Człowiek nie przestaje być istotą duchową w gabinecie psychiatry ani psychoterapeuty.

Rzeczywisty grzech może prowadzić do poczucia winy. Brak przebaczenia może pogłębiać cierpienie. Toksyczne środowisko religijne może wzmacniać lęk i wstyd. Fałszywy obraz Boga może potęgować poczucie odrzucenia. Izolacja od wspólnoty może odbierać człowiekowi ważne źródło wsparcia. Z drugiej strony modlitwa, nadzieja, zdrowa wspólnota, poczucie sensu i bezpieczna relacja z Bogiem mogą stanowić istotne zasoby w procesie zdrowienia.

Badania nad religijnością, duchowością i depresją pokazują zresztą obraz bardziej złożony niż proste „wiara chroni przed depresją”. W systematycznym przeglądzie badań prospektywnych religijność i duchowość były przeciętnie związane z niewielkim korzystnym efektem dotyczącym przebiegu depresji, jednak tak zwane zmagania religijne były częściej związane z większym nasileniem objawów. Innymi słowy, życie duchowe może być źródłem ogromnego wsparcia, ale przeżywany konflikt z Bogiem, religijny lęk czy poczucie odrzucenia również mogą stać się częścią cierpienia.

Dlatego dobry duszpasterz nie mówi: „To tylko choroba, wiara nie ma tu znaczenia”.

Ale nie mówi również: „To tylko problem duchowy, nie potrzebujesz lekarza”.

Pyta o całego człowieka.

Psychoterapia

Czy chrześcijanin powinien korzystać z psychoterapii?

Może.

Psychoterapia nie jest konkurencją wobec chrześcijaństwa.

Oczywiście nie oznacza to, że każdy terapeuta, każda szkoła terapeutyczna ani każde twierdzenie psychologiczne jest zgodne z chrześcijańskim światopoglądem.

Chrześcijanin może krytycznie oceniać założenia światopoglądowe konkretnego podejścia, jednocześnie korzystając z wiedzy dotyczącej procesów poznawczych, zachowania, relacji, traumy czy regulacji emocjonalnej.

Tak samo korzystamy z medycyny stworzonej przez ludzi, którzy nie podzielają naszej wiary, nie przyjmując automatycznie ich światopoglądu.

Leki przeciwdepresyjne

A leki przeciwdepresyjne?

Przyjmowanie leków przeciwdepresyjnych nie jest dowodem braku wiary.

Nie jest również duchową porażką.

Farmakoterapia jest jedną z uznanych metod leczenia depresji, szczególnie w określonych postaciach i nasileniu zaburzenia. Dobór leczenia powinien uwzględniać nasilenie objawów, sytuację pacjenta, możliwe działania niepożądane, wcześniejsze doświadczenia i jego świadome preferencje. W przypadku mniej nasilonej depresji wytyczne nie zalecają rutynowego rozpoczynania leczenia od antydepresantów, jeśli pacjent sam tego nie preferuje, natomiast przy cięższych postaciach farmakoterapia może stanowić istotną część leczenia.

Nie należy przedstawiać leków jako cudownego rozwiązania każdego problemu psychicznego.

Ale równie nieodpowiedzialne jest demonizowanie ich.

Człowiek przyjmujący insulinę nie dowodzi przez to, że nie ufa Bogu w kwestii poziomu glukozy. Człowiek poddający się operacji nie neguje Bożej mocy uzdrawiania.

Podobnie chrześcijanin może modlić się o uzdrowienie, prosić zbór o modlitwę, oczekiwać Bożej interwencji i równocześnie korzystać z pomocy psychiatry.

Bóg nie jest bardziej obecny w modlitwie niż w swojej powszechnej łasce, dzięki której ludzie mogą badać, leczyć i pomagać.

Modlitwa a depresja

„Może po prostu powinieneś więcej się modlić”

Wyobraź sobie chrześcijanina z ciężką depresją.

Od kilku tygodni śpi po trzy godziny albo przeciwnie, przesypia większą część dnia. Nie potrafi pracować. Nie czuje żadnej przyjemności. Nie jest w stanie się skoncentrować. Każda decyzja wymaga ogromnego wysiłku. Jest przekonany, że niszczy życie swoich bliskich.

W końcu zdobywa się na odwagę i mówi o tym komuś w Kościele.

Słyszy:

„Musisz więcej się modlić”.

Być może osoba wypowiadająca te słowa chce dobrze.

Ale człowiek cierpiący może usłyszeć coś zupełnie innego:

„Gdybyś był lepszym chrześcijaninem, nie byłbyś chory”.

To potrafi do depresji dołożyć jeszcze poczucie winy.

Modlitwa jest niezwykle ważna.

Ale czasami właśnie depresja powoduje, że człowiek nie jest w stanie się modlić tak, jak wcześniej.

Wtedy Kościół powinien modlić się razem z nim.

A czasem za niego.

To jeden z powodów, dla których Chrystus dał nam wspólnotę.

Reakcja Kościoła

Jak Kościół powinien reagować?

Nie diagnozować z ambony.

Nie zawstydzać.

Nie sugerować automatycznie ukrytego grzechu.

Nie przeciwstawiać Ducha Świętego psychoterapii.

Nie przeciwstawiać modlitwy psychiatrii.

Nie obiecywać, że jeśli ktoś „naprawdę uwierzy”, objawy natychmiast znikną.

Kościół powinien natomiast nauczyć się być miejscem, w którym cierpiący człowiek nie musi udawać.

Czasami najbardziej chrześcijańskim działaniem nie będzie wygłoszenie trzydziestominutowego wykładu, ale powiedzenie:

„Jestem z tobą. Poszukajmy pomocy”.

Można pomóc umówić wizytę. Można zawieźć człowieka do lekarza. Można przynieść jedzenie. Można zaopiekować się dziećmi. Można przez kilka tygodni regularnie zadzwonić. Można modlić się razem. Można cierpliwie przypominać prawdy Ewangelii człowiekowi, który intelektualnie je zna, ale chwilowo prawie nie potrafi ich emocjonalnie przeżywać.

Właśnie do tego powinna służyć wspólnota.

Modlitwa o uzdrowienie

A co z modlitwą o uzdrowienie?

Powinniśmy się modlić.

Jako chrześcijanie wierzymy, że Bóg jest żywy i może uzdrawiać.

Możemy prosić o Bożą interwencję. Możemy modlić się o ustąpienie objawów. Możemy prosić Ducha Świętego o pocieszenie, pokój, siłę, mądrość dla lekarzy i terapeutów oraz rozeznanie dotyczące właściwego leczenia.

Nie musimy wybierać pomiędzy oczekiwaniem Bożego działania a odpowiedzialnym korzystaniem z dostępnej pomocy.

Przeciwstawienie tych rzeczy jest sztuczne.

Możemy modlić się o uzdrowienie z nowotworu i przyjmować chemioterapię.

Możemy modlić się o zrośnięcie złamanej kości i nosić gips.

Możemy modlić się o człowieka z depresją i jednocześnie zachęcić go do konsultacji psychiatrycznej oraz psychoterapii.

Duch Święty nie konkuruje z prawdą ani z odpowiedzialnym korzystaniem z wiedzy o stworzonym przez Boga człowieku.

Wiara może pomagać, ale nie daje immunitetu

Istnieje coś bardzo niebezpiecznego w przekonaniu, że „prawdziwie wierzący ludzie nie chorują na depresję”.

Jeżeli człowiek przyjmie tę zasadę, a następnie zachoruje, pozostają mu właściwie tylko dwa wnioski.

Albo depresja nie istnieje.

Albo jego chrześcijaństwo nie jest prawdziwe.

Oba mogą być katastrofalne.

Biblia daje nam znacznie bardziej realistyczny obraz życia wiary.

Można należeć do Boga i płakać.

Można wierzyć i się bać.

Można mieć nadzieję i jednocześnie czuć się przytłoczonym.

Można wiedzieć, że Bóg jest blisko, i jednocześnie nie doświadczać Jego bliskości emocjonalnie.

Można być dzieckiem Bożym i potrzebować psychiatry.

Można przyjmować antydepresant i nadal ufać Chrystusowi.

Można chodzić na psychoterapię i nadal wierzyć w wystarczalność Pisma jako najwyższego autorytetu dla wiary i życia.

Nie są to sprzeczności.

Depresja nie mówi prawdy o twojej wartości przed Bogiem

Jedną z najbardziej okrutnych cech ciężkiej depresji jest to, że potrafi zmienić sposób, w jaki człowiek postrzega przyszłość, siebie i swoje relacje.

„Nic się już nie zmieni”.

„Jestem nikomu niepotrzebny”.

„Wszyscy mieliby lepiej beze mnie”.

„Bóg mnie odrzucił”.

Chrześcijańska odpowiedź nie polega na powiedzeniu: „przestań tak myśleć”.

Polega między innymi na cierpliwym przywracaniu człowieka do rzeczywistości.

Jeżeli jesteś w Chrystusie, twoja relacja z Bogiem nie opiera się na aktualnej zdolności odczuwania Jego miłości.

Opiera się na Chrystusie.

Twoje usprawiedliwienie nie znika, kiedy znika energia.

Twoje usynowienie nie ustaje, kiedy nie potrafisz się modlić.

Wierność Chrystusa nie zależy od twojego nastroju.

Depresja może wpłynąć na sposób, w jaki widzisz rzeczywistość.

Nie może zmienić tego, kim Chrystus jest.

Kiedy potrzebna jest profesjonalna pomoc?

Jeżeli obniżony nastrój, utrata zainteresowań, problemy ze snem, energią lub koncentracją utrzymują się, nasilają albo wyraźnie utrudniają normalne życie, warto skonsultować się z lekarzem, psychologiem lub psychiatrą.

Szczególnie poważnie należy traktować myśli o śmierci, samobójstwie lub zrobieniu sobie krzywdy.

Jeżeli ktoś mówi, że nie chce żyć, że inni mieliby bez niego lepiej albo że rozważa odebranie sobie życia, nie powinno się tego redukować do „kryzysu duchowego”. Potrzebna może być natychmiastowa profesjonalna pomoc.

Czy więc chrześcijanin może mieć depresję?

Tak.

I nie oznacza to automatycznie, że jego wiara jest słaba.

Nie oznacza, że Duch Święty go opuścił.

Nie oznacza, że się za mało modli.

Nie oznacza, że ukrywa jakiś grzech.

Nie oznacza również, że wystarczy powiedzieć: „to tylko choroba” i zignorować całe duchowe życie człowieka.

Potrzebujemy bardziej dojrzałej odpowiedzi.

Depresja może mieć wymiar biologiczny, psychologiczny, społeczny i duchowy. Dlatego dobra pomoc powinna widzieć całego człowieka.

Kościół nie powinien próbować zastępować psychiatrii.

Psychiatria nie zastąpi Kościoła.

Psychoterapia nie zastąpi Ewangelii.

A Ewangelia nie została nam dana po to, żeby udawać, że żyjąc jeszcze w upadłym świecie, nie potrzebujemy lekarzy, terapeutów, przyjaciół, snu, jedzenia i ludzkiej obecności.

Czasem człowiekowi trzeba przypomnieć prawdę.

Czasem trzeba razem z nim płakać.

Czasem trzeba się o niego modlić.

Czasem trzeba zawieźć go do lekarza.

A bardzo często trzeba zrobić wszystkie te rzeczy jednocześnie.

Bo pytanie brzmi nie tylko: „Czy chrześcijanin może mieć depresję?”.

Ważniejsze pytanie brzmi:

Czy kiedy ją ma, znajdzie w Kościele ludzi, którzy nie będą go osądzać, ale pomogą mu przejść przez ciemność, nie tracąc z oczu Chrystusa?